Medeniyet Tarihi

Siyaset Felsefesi Nedir?

Siyaset felsefesi, devletin, iktidarın, adaletin, özgürlüğün ve yasaların meşruluğunu sorgulayan felsefe dalıdır. 'Devlet neden var olmalı?', 'İktidar ne zaman meşrudur?', 'Birey devlete karşı hangi haklara sahiptir?' gibi medeniyetin temel sorularını araştırır.

Mutlakiyet: Teori ve Pratik

Mutlakiyet (absolutism), tüm egemenliğin tek bir yöneticide toplandığı, güçler ayrılığının ve kurumsal dengelemenin bulunmadığı yönetim biçimidir. 'L'État, c'est moi' (Devlet benim) sözüyle özdeşleşen XIV. Louis dönemi Fransası, mutlakiyetin klasik örneğidir.

XIV. Louis Portresi (1704) — Mutlakiyetin Görsel Dili

Hyacinthe Rigaud'nun 1704'te çizdiği XIV. Louis portresi, mutlak monarşinin görsel propagandasının zirvesidir. Kral; ermine pelerin, asa, taç ve taşıma kılıcıyla 'tanrısal hak' iddiasını imgelerle anlatır.

Hobbes'un Leviathan'ı — Modern Devlet Felsefesinin Doğuşu

Thomas Hobbes'un 1651'de yayımlanan Leviathan'ı, medeniyet tarihinde devletin doğuşunu sözleşmeyle açıklayan ilk sistemli eserdir. 'Doğa durumu'nda hayatın 'yoksul, sefil, iğrenç, vahşi ve kısa' olduğu tezinden hareket eden Hobbes, gücünü bireylerin sözleşmesinden alan, bölünmez egemenliğiyle barışı sağlayan yapay bir organizma — Leviathan — önerir.

İngiliz İç Savaşı ve Hobbes

1642-1651 İngiliz İç Savaşı, kral ile parlamento arasındaki egemenlik mücadelesidir. Savaşın yarattığı kaos, Hobbes'un Leviathan'ında bölünmez egemenlik savunusunun doğrudan esin kaynağı oldu: Bölünen iktidar iç savaştır.

Locke ve Aydınlanma

John Locke, doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet), hükümetin rıza ile kurulması ve darbe hakkı teorileriyle Aydınlanma'nın ve liberal demokrasinin kurucu filozofudur. İki Hükümet Üzerine Deneme (1689) Amerikan ve Fransız beyannamelerinin fikir kaynağıdır.

Bağımsızlık Beyannamesi ve İnsan ve Yurttaş Hakları Beyannamesi

1776 Amerikan Bağımsızlık Beyannamesi ve 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Beyannamesi, modern demokrasinin iki kurucu metnidir. İlki kopuşun (bağımsızlığın), ikincisi dönüşümün (egemenliğin ulusa geçişinin) beyannameleridir; ikisi de Lockecu doğal haklar geleneğinden doğar.

Aydınlanma Nedir?

Aydınlanma (17.-18. yüzyıl), aklı otoritenin yerine koyan; bilim, hoşgörü ve insan hakları fikirlerini doğuran Avrupa fikir hareketidir. Kant'ın tanımıyla 'insanın kendi suçuyla düşmüş olduğu olgunlaşmamışlıktan çıkması'dır: Aklı kullanma cesareti (Sapere aude).

Rousseau ve Genel İrade

Jean-Jacques Rousseau, Toplum Sözleşmesi'nde (1762) egemenliğin devredilemez 'genel iradeye' ait olduğunu savundu: 'İnsan özgür doğar ama her yerde zincirlerdedir.' Genel irade, ortak iyiyi hedefleyen halkın ortak istemidir.

Montesquieu ve Güçler Ayrılığı

Montesquieu, Kanunların Ruhu'nda (1748) yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrı organlarda tutulmasını savundu: 'Güç, yalnızca gücü durdurabilir.' İlke, modern anayasalcılığın ve diktatörlüğe karşı en etkili kurumsal sigortanın temelidir.

Bilimsel Devrim (Kopernik'ten Newton'a)

Bilimsel Devrim (16.-17. yüzyıl), Kopernik'in güneşmerkezli modeliyle başlayıp Newton'un Principia'sıyla (1687) taçlanan; doğanın matematiksel dille açıklanması ve deneysel yöntemin kurulması dönemidir.

İslam Felsefesi: Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ ve Gazâlî

İslam felsefesi, Yunan mirasının Arapça-Türkçe düşüncesiyle buluşmasıdır: Kindî 'Arapların filozofu', Fârâbî 'İkinci Öğretmen', İbn Sînâ varlık-mahiyet ayrımıyla metafiziği ve Gazâlî eleştirisiyle akıl-vahiy dengesini kurumsallaştırdı.

İbn Haldun ve Mukaddime — Sosyal Bilimlerin Doğuşu

İbn Haldun'un Mukaddime'si (1377), tarihi olaylar zincirinden toplumsal yasalara geçen ilk sistemli çalışmadır: asabiyet (grup dayanışması), üretim tarzları ve devlet döngüsü sosyolojinin ve iktisat tarihinin öncü kavramlarıdır.

Descartes ve Rasyonalizm

René Descartes (1596-1650), 'Düşünüyorum, öyleyse varım' (cogito) ile şüpheyi yönteme dönüştürdü; akıl, kesin bilginin tek kaynağıdır. Rasyonalizm; Spinoza ve Leibniz ile gelişti, ampirizme (Locke) karşı ana kutbu oluşturdu.

Ampirizm: Locke, Berkeley ve Hume

Ampirizm, bilginin deneyimden (duyum) geldiğini savunur: Locke'un 'boş levha' (tabula rasa) tezi, Berkeley'in idealizmi ve Hume'un nedensellik eleştirisi; modern bilim felsefesinin ve psikolojinin temelini kurdu.

Kant ve Aydınlanma Felsefesi

Immanuel Kant (1724-1804), Saf Aklın Eleştirisi (1781) ile rasyonalizm-empirizm sentezini kurdu: bilginin biçimi zihinden, içeriği deneyimden gelir. 'Sapere aude' (Aklını kullanma cesareti) Aydınlanma'nın manifestosudur.

Utilitaryanizm (Faydacılık): Bentham ve Mill

Utilitaryanizm, doğru eylemin 'en büyük sayıda en büyük mutluluk' üreten eylem olduğunu savunur: Bentham'ın fayda ilkesi ve Mill'in nitelikli haz ayrımı, modern liberal etik ve politikanın temel taşlarıdır.

Sanayi Devrimine Giriş ve Sanayi Öncesi Toplum

Sanayi Devrimi öncesi Avrupa toplumu tarıma dayalı, kırsal ve lonca düzenindeydi. Nüfusun büyük çoğunluğu toprakta çalışır; üretim el tezgâhlarında, evlerde ve atölyelerde yapılırdı. 18. yüzyıl İngiltere'sinde bu düzen, buhar gücü ve fabrika sistemiyle tarihinde ilk kez köklü biçimde değişti.

Sanayi Devriminin Özellikleri

Sanayi Devrimi; buhar gücü, fabrika sistemi, makineleşme, köyden kente göç ve sermaye-emeğin ayrışmasıyla tanımlanır. İnsanlık tarihinde ilk kez üretim, insan ve hayvan gücüne değil makineye dayandı ve ekonomik büyüme sürekli hale geldi.

Sanayi Devriminin Sonuçları

Sanayi Devrimi kentleşmeyi, nüfus patlamasını, dünya ticaretinin entegrasyonunu, emperyalizmi, işçi sınıfı ve sosyalizmi, kadın-çocuk emeği tartışmalarını ve refah devletinin tohumlarını doğurdu. Dünya, tarım medeniyetinden endüstri medeniyetine geçti.

William Blake — 'The Tyger' ve Sanayi Çağının Şiiri

William Blake'in 1794 tarihli 'The Tyger' (Kaplan) şiiri Songs of Experience kitabındadır. Kaplanın 'dehşet veren simetrisi', sanayi çağının makine enerjisini, ateşini (fırınlar, ocaklar) ve yaratıcılıkla yıkımın iç içeliğini sorular: 'Ölümsüz el ya da göz, korkunç simetrini hangi çerçevede ördü?'

Malthus, Marx ve Darwin — Üç Dönüştürücü Teori

19. yüzyılın üç büyük teorisyeni sanayi çağının sorunlarına üç farklı cevap üretti: Malthus nüfus ile gıda aritmetiğini, Marx emek-sermaye çelişkisini, Darwin evrimle doğal seçilimi analiz etti. Üçü de medeniyetin kendini anlama biçimini kalıcı değiştirdi.

Adam Smith ve Ekonomik Düşünce

Adam Smith, Ulusların Zenginliği (1776) ile ekonomiyi bağımsız bir bilim dalı haline getirdi: 'görünmez el', işbölümü ve serbest piyasa kavramları sanayi kapitalizminin fikir altyapısını kurdu.

Kapitalizm ve Sosyalizm: Karşılaştırmalı Bakış

Kapitalizm, özel mülkiyet ve piyasa koordinasyonuna dayalı ekonomik düzen; sosyalizm ise üretim araçlarının toplumsal denetimini ve dağıtımda eşitliği önerir. Sanayi Devrimi ikisini de doğurdu; 20. yüzyıl bu iki modelin rekabetiyle şekillendi.

1830 Devrimi ve 1832 Reform Kanunu

1830 Temmuz Devrimi Fransa'da Bourbon mutlakiyetini devirip anayasal 'Temmuz Monarşisi'ni kurdu; aynı yıl Belçika bağımsızlığını kazandı. İngiltere'de ise sanayi burjuvazisinin temsili için 1832 Büyük Reform Yasası kabul edildi — parlamento temsilinde tarihî düzlük.

1848 Devrimleri — Milletlerin Baharı

1848'de Fransa'dan Alman ve İtalyan devletlerine, Avusturya İmparatorluğu'ndan Macaristan'a uzanan devrim dalgası 'Milletlerin Baharı' olarak anılır. Mutlakiyetin Avrupa çapında sarsıldığı, ulusalcılığın, liberalism ve işçi hareketinin aynı sahnada buluştuğu yıldır.

Romantizm

Romantizm (18. yüzyıl sonu - 19. yüzyıl), aklın ve klasik kuralların yerine duyguyu, doğayı, bireyi ve ulusal ruhu koyan sanat ve düşünce akımıdır. Blake, Wordsworth, Byron, Goethe ve Delacroix romantik zirveyi temsil eder.

Emperyalizm

Emperyalizm, bir devletin diğer toplumlar üzerinde siyasi-ekonomik hâkimiyet kurmasıdır; 1870-1914 'Yeni Emperyalizm' çağında Afrika paylaşımı (1884-85 Berlin Konferansı) ve Asya sömürgeciliği dünya haritasını yeniden çizdi.

Milliyetçilik ve Ulus Devlet

Milliyetçilik, ulusun siyasi örgütlenmenin temel birimi olduğu fikridir; Fransız İhtilali ile siyasallaştı, 19. yüzyılda İtalyan-Alman birliklerini doğurdu ve 20. yüzyılda dekolonizasyon ulus-devletlerini üretti.

Sömürgecilik ve Dekolonizasyon

Dekolonizasyon, 20. yüzyılın en büyük jeopolitik dönüşümüydü: 1947 Hindistan'dan 1960 'Afrika Yılı'na yüzlerce sömürge ulus-devlete dönüştü. Türkiye'nin Millî Mücadelesi, 20. yüzyılın ilk ulusal kurtuluş savaşlarından olarak bu dalganın öncüsü sayılır.

Osmanlı Modernleşmesi (Tanzimat'tan Cumhuriyet'e)

Osmanlı modernleşmesi, 1839 Tanzimat Fermanı'ndan 1923 Cumhuriyet'e uzanan; hukuk, ordu, eğitim ve idarede Avrupa kökenli kurumların uyarlandığı kapsamlı dönüşüm sürecidir. Türkiye Cumhuriyeti'nin devrimleri bu birikimin zirvesidir.

Tanzimat ve Islahat Fermanları

Tanzimat Fermanı (3 Kasım 1839) can-mal-namus güvenliği ve vergi adaletini; Islahat Fermanı (18 Şubat 1856) Müslim-gayrimüslim eşitliğini genişleterek hukuk devleti ilkesini Osmanlı'ya yerleştirdi.

Barok Sanat ve Karşı-Reformasyon

Barok (17. yüzyıl), Karşı-Reformasyon'un coşkulu sanatıdır: Bernini'nin heykelleri, Caravaggio'nun ışığı ve Bach'ın müziği; duyguyu ve dinamiği zengin bir dille birleştirerek Avrupa sanatının yeni dilini kurdu.

19. Yüzyıl Fikir Akımları: Liberalizm, Muhafazakârlık, Sosyalizm

19. yüzyıl, Fransız İhtilali sonrası üç büyük fikir akımının yarışına sahne oldu: liberalizm (birey ve piyasa), muhafazakârlık (düzen ve gelenek) ve sosyalizm (eşitlik ve toplumsal mülkiyet). Parlamentolar, partiler ve ideolojiler bu yarışın kurumlarıdır.

Kadın Haklarının Tarihi

Kadın hakları mücadelesi, modern dünyanın en kapsayıcı özgürleşme hareketidir: 1848 Seneca Falls Bildirisi'nden 1893 Yeni Zelanda'da ilk seçme hakkına, 1934 Türkiye'de tam siyasi haklara ve 1979 CEDAW'a uzanan bir zincir.

İnsan Hakları Tarihi

İnsan hakları fikri; Magna Carta (1215), doğal haklar teorisi (Locke), 1776 ve 1789 beyannameleri üzerinden gelişti ve 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile küresel hukuk normuna dönüştü.

Tek Tanrıcılık (Monoteizm) Nedir?

Tek tanrıcılık, evrenin yalnızca tek bir tanrı tarafından yaratıldığına ve yönetildiğine inanır. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam 'kitaplı' tek tanrıcı tradisyonları oluşturur; Zerdüştlük ise tarihte bilinen en eski monoteist eğilimli dinlerden biridir.

Sikhizm

Sikhizm, 15. yüzyılda Kuzey Hindistan'da Guru Nanak'ın öğretisiyle doğdu. Tek tanrıya ibadet, tüm insanların eşitliği, kast sisteminin reddi, sadelik ve topluluk hizmeti (langar) temel ilkeleridir; kutsal kitabı Guru Granth Sahib'dir.

Zerdüştlük ve Sikhizm Karşılaştırması

Zerdüştlük (MÖ ~1000, İran) ve Sikhizm (MS 15. yüzyıl, Pencap) farklı çağ ve coğrafyalarda doğsa da ikisi de tek yüce tanrı inancı, iyi söz-düşünce-davranış etiği ve ritüelden çok içtenliğe vurguyla tanınır. Karşılaştırma, monoteist tradisyonların akrabalığını gösterir.

Vahiy Tradisyonları (Revelation Traditions)

Vahiy tradisyonları, kutsal hakikatin tanrı tarafından peygamberlere 'açılımı' (revelation) fikrine dayanan dinlerdir: Yahudilik (Tevrat, Musa), Hristiyanlık (İncil, İsa), İslam (Kur'an, Muhammed) ve İslam içindeki sonraki akımlar bu şemaya girer. Vahiy, kutsal metnin otoritesinin kaynağıdır.

Mormonluk (LDS Kilisesi)

Mormonluk, 1830'da Joseph Smith'in New York'ta kurduğu İsa Mesih'in Son Zaman Azizler Kilisesi'dir (LDS). Book of Mormon'ı kutsal metin edinir; Amerika kıtasının da kutsal tarihin bir sahnesi olduğu inancıyla Hristiyanlık içinde ayrı bir restorasyon hareketidir.

Urantia Kitabı ve Bahai İnancı

Urantia Kitabı (1955), 'Urantia' adını verdiği dünyanın kozmik tarihini anlatan, vahiy iddiasındaki büyük bir metindir; Bahai İnancı ise 19. yüzyıl İran'ında Bahaullah'ın kurduğu, bütün büyük dinlerin ardışık açıkılımları sayan evrensel barış dinidir. İkisi de modern dönem yeni dinî hareketlerin medeniyet tartışmalarına örnektir.

Rastafaryanizm (Rastafari Hareketi)

Rastafari, 1930'larda Jamaika'da doğdu; Etiyopya imparatoru Haile Selassie I'i tanrının yeryüzündeki tezahürü (Jah) sayar. Afrika kökenli diasporanın kimlik, adalet ve 'Babylon'dan (baskıcı sistem) 'Zion'a (Afrika) dönüş umudunu birleştirir; reggae müziğiyle dünyaya yayıldı.

Hinduizm

Hinduizm; tek kurucusu olmayan, Vedalar (MÖ 1500-500) temelli, kader döngüsü (samsara), karma ve mokşa (kurtuluş) öğretileriyle dünyanın en eski yaşayan dini geleneğidir. Brahma-Vişnu-Şiva üçlemesi (trimurti) temel tanrısal görünümüdür.

Budizm

Budizm, MÖ 6.-5. yüzyılda Buda'nın (Siddhartha Gautama) öğretisiyle doğdu: Dört Asil Gerçek ve Sekiz Aşamalı Yol ile ıstıraptan kurtuluş (nirvana) hedeflenir; orta yol öğretisi aşırılıklardan kaçınmayı önerir.

Konfüçyüsçülük

Konfüçyüsçülük, Konfüçyüs'ün (MÖ 551-479) öğretileri üzerine kurulan; ahlak, aile bağlılığı (xiao), adaletli yönetim ve 'altın kural' ('Başkalarına sana yapılmasını istemediğini yapma') merkezli Çin felsefi geleneğidir.

Taoizm

Taoizm, Lao Tzu'ya atfedilen Tao Te Ching temellidir; 'Tao' (Yol) evrenin doğal akışıdır ve 'wu wei' (zorlamama, eylemsiz eylem) ile uyum önerilir. Doğa, spontanlık ve denge Taoist yaşamın anahtarlarıdır.

Şintoizm

Şinto ( kami-no-miçi), Japonya'nın yerel geleneğidir: kami (ruhlar/doğa tanrıları) doğada, atalarda ve mekânlarda tecelli eder; saflık (harae), ritüel ve doğa saygısı inancın özüdür. Kurucusu ve dogması yoktur.

Zerdüştlük

Zerdüştlük, Zerdüşt'ün (Zarathustra, MÖ ~1000) öğretisiyle İran'da doğdu; tek yüce tanrı Ahura Mazda, iyi-kötü mücadelesi, özgür irade ve ateşin saflık simgesi olduğu dualist-etik monoteist gelenektir. Avesta kutsal kitabıdır.

Yahudilik

Yahudilik; Tek Tanrı (YHWH) inancını, Tevrat ve Talmud merkezli sözleşme (ahit) geleneğini ve etik-monotheist yaşam düzenini kapsayan din geleneğidir. MÖ 6. yüzyıl Babil sürgünü sonrası sinagog-Torah merkezli yapı gelişti.

Hristiyanlık

Hristiyanlık, İsa Mesih'in öğretileri üzerine kurulan; 'Sevgi' emri, kurtuluş (isa'nın çarmıh ve dirilişi) ve teslis inancıyla dünyanın en büyük dinidir (2,4 milyar bağlı). 1054 Büyük Ayrılma (Katolik-Ortodoks) ve 16. yüzyıl Reformasyonu ana kolları belirledi.

İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı

İslamiyet, 7. yüzyılda Hz. Muhammed aracılığıyla Arabistan'da doğdu; tevhid ('Allah'tan başka tanrı yoktur'), Kur'an ve beş temel ibadetle dünyanın en hızlı yayılan dinlerinden biri oldu. Dört halife döneminde (632-661) Suriye, Mısır ve İran'ı kapsayan bir devlet kuruldu.